← Contents

अथ ऋग्वेदोक्तं देवीसूक्तम्

Atha Ṛgvedoktaṃ Devīsūktam

The Ṛgvedic Hymn to the Goddess

✦
Scroll to read

॥ अथ ऋग्वेदोक्तं देवीसूक्तम् ॥

Atha Ṛgvedoktaṃ Devīsūktam

मन्त्र १

ॐ अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः।
अहं मित्रावरुणोभा बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्विनोभा॥१॥

oṃ ahaṃ rudrebhirvasubhiścarāmyahamādityairuta viśvadevaiḥ | ahaṃ mitrāvaruṇobhā bibharmyahamindrāgnī ahamaśvinobhā ||1||

English Meaning

I move with the Rudras and the Vasus, with the Ādityas and all the Gods. I sustain both Mitra and Varuṇa, Indra and Agni, and also the twin Aśvins.

हिन्दी भावार्थ

मैं रुद्रों और वसुओं के साथ विचरण करती हूँ तथा आदित्यों और समस्त देवताओं के साथ रहती हूँ। मैं मित्र और वरुण दोनों को, इन्द्र और अग्नि को तथा दोनों अश्विनीकुमारों को धारण करती हूँ।

मन्त्र २

अहं सोममाहनसं बिभर्म्यहं त्वष्टारमुत पूषणं भगम्।
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये यजमानाय सुन्वते॥२॥

ahaṃ somamāhanasaṃ bibharmyahaṃ tvaṣṭāramuta pūṣaṇaṃ bhagam | ahaṃ dadhāmi draviṇaṃ haviṣmate suprāvye yajamānāya sunvate ||2||

English Meaning

I sustain the mighty Soma, Tvaṣṭṛ, Pūṣan and Bhaga. I bestow wealth upon the sacrificer who offers oblation and prepares Soma with devotion.

हिन्दी भावार्थ

मैं बलशाली सोम, त्वष्टा, पूषा और भग को धारण करती हूँ। जो यजमान हवि अर्पित करता और सोम का निष्पादन करता है, उसे मैं उत्तम फल तथा धन प्रदान करती हूँ।

मन्त्र ३

अहं राष्ट्री संगमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम्।
तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम्॥३॥

ahaṃ rāṣṭrī saṃgamanī vasūnāṃ cikituṣī prathamā yajñiyānām | tāṃ mā devā vyadadhuḥ purutrā bhūristhātrāṃ bhūryāveśayantīm ||3||

English Meaning

I am the sovereign Queen, the gatherer of treasures, the knower and foremost among those worthy of worship. The Gods have established me in many places, making me enter and abide in numerous forms.

हिन्दी भावार्थ

मैं सम्पूर्ण जगत् की अधीश्वरी, धन-सम्पदा को एकत्र करने वाली, परम ज्ञानवती और यज्ञ के योग्य देवताओं में प्रथम हूँ। देवताओं ने मुझे अनेक स्थानों में स्थापित किया है; मैं अनेक रूपों में प्रवेश करके सर्वत्र निवास करती हूँ।

मन्त्र ४

मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम्।
अमन्तवो मां त उपक्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि॥४॥

mayā so annamatti yo vipaśyati yaḥ prāṇiti ya īṃ śṛṇotyuktam | amantavo māṃ ta upakṣiyanti śrudhi śruta śraddhivaṃ te vadāmi ||4||

English Meaning

Through me alone one eats food, sees, breathes and hears the spoken word. Those who do not recognize me nevertheless dwell dependent upon me. Hear, you who are renowned: I declare to you the truth worthy of faith.

हिन्दी भावार्थ

मेरी ही शक्ति से मनुष्य अन्न खाता, देखता, प्राण धारण करता और वाणी सुनता है। जो मुझे नहीं जानते, वे भी मेरे ही आश्रय में रहते हैं। हे श्रवणशील पुरुष! सुनो—मैं तुम्हें श्रद्धा के योग्य सत्य बताती हूँ।

मन्त्र ५

अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः।
यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्॥५॥

ahameva svayamidaṃ vadāmi juṣṭaṃ devebhiruta mānuṣebhiḥ | yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām ||5||

English Meaning

I myself proclaim this truth, cherished by Gods and human beings alike. Whomever I favour, I make powerful; I make that person a knower of Brahman, a seer and one endowed with excellent wisdom.

हिन्दी भावार्थ

देवताओं और मनुष्यों द्वारा सेवित इस सत्य का उद्घोष मैं स्वयं करती हूँ। जिस पर प्रसन्न होती हूँ, उसे शक्तिशाली बनाती हूँ; उसी को ब्रह्मज्ञानी, ऋषि और उत्तम बुद्धि से सम्पन्न करती हूँ।

मन्त्र ६

अहं रुद्राय धनुरा तनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ।
अहं जनाय समदं कृणोम्यहं द्यावापृथिवी आ विवेश॥६॥

ahaṃ rudrāya dhanurā tanomi brahmadviṣe śarave hantavā u | ahaṃ janāya samadaṃ kṛṇomyahaṃ dyāvāpṛthivī ā viveśa ||6||

English Meaning

I stretch the bow for Rudra so that his arrow may strike the hater of sacred knowledge. I rouse and direct the people in their struggle; I have entered both heaven and earth.

हिन्दी भावार्थ

ब्रह्मज्ञान से द्वेष करने वाले के विनाश के लिए मैं रुद्र के धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाती हूँ। मैं जनसमुदाय के लिए संघर्ष की शक्ति उत्पन्न करती हूँ और आकाश तथा पृथ्वी दोनों में व्याप्त हूँ।

मन्त्र ७

अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे।
ततो वि तिष्ठे भुवनानु विश्वोतामूं द्यां वर्ष्मणोप स्पृशामि॥७॥

ahaṃ suve pitaramasya mūrdhanmama yonirapsvantaḥ samudre | tato vi tiṣṭhe bhuvanānu viśvotāmūṃ dyāṃ varṣmaṇopa spṛśāmi ||7||

English Meaning

I bring forth the Father upon the summit of this world; my womb is within the waters, in the cosmic ocean. From there I extend through all the worlds, and with my vastness I touch even the highest heaven.

हिन्दी भावार्थ

मैं इस जगत् के शिखर पर पिता-तत्त्व को उत्पन्न करती हूँ। मेरा मूल गर्भ जलों के भीतर समुद्र में है। वहीं से मैं सभी भुवनों में विस्तृत होती हूँ और अपनी महिमा से उच्चतम आकाश को भी स्पर्श करती हूँ।

मन्त्र ८

अहमेव वात इव प्र वाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा।
परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव॥८॥

ahameva vāta iva pra vāmyārabhamāṇā bhuvanāni viśvā | paro divā para enā pṛthivyaitāvatī mahinā saṃ babhūva ||8||

English Meaning

I move like the wind, setting all the worlds in motion. I transcend heaven and extend beyond this earth; such is the immensity of my greatness.

हिन्दी भावार्थ

मैं वायु के समान प्रवाहित होकर समस्त भुवनों को गति प्रदान करती हूँ। मैं आकाश से भी परे और इस पृथ्वी से भी परे हूँ—मेरी महिमा इतनी विशाल है।

समाप्तिः

॥ इति ऋग्वेदोक्तं देवीसूक्तं समाप्तम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥

iti ṛgvedoktaṃ devīsūktaṃ samāptam | oṃ tatsat oṃ |

English Meaning

Thus ends the Devīsūktam as proclaimed in the Ṛgveda. Om Tat Sat Om.

हिन्दी भावार्थ

इस प्रकार ऋग्वेद में कथित देवीसूक्त पूर्ण हुआ। ॐ तत्सत् ॐ।